ડોશીની ખાંસી

14 01 2021

ટુંટીયુંવાળીને ખૂણામાં બેઠી હતી. આડી પડે તો આખો દી’ ખાંઉ ખાંઉ થાય. શું કરવું તેનું ભાન

હોય તો ને ? કોને ખબર હતી ઘડપણમાં આવા હાલ પણ થઈ શકે ? કહેવાય છે. ‘ જવાની, જવાની’!

પણ જવાનીના જોશમાં ક્યાં કોઈ ,કોઈને ગાંઠે છે ? બસ પોતાના તોરમાં સહુને મગતરાં સમજે છે !

‘ઈચ્છા’ પણ ઓછી ન હતી. નગરશેઠની પત્ની, ગુસ્સો તો નાકને ટેરવે બેઠે હોય. નોકર ચાકરને વાતે

વાતે ધમકાવતી.

નગરશેઠ ખૂબ સંસ્કારી અને નરમ હતાં. તેમને સર્વગુણ સંપન્ન કહેવામાં તલભર પણ અતિશયોક્તિ

ન હતી. સમાજમાં તેમના નામના સિક્કા બોલાતાં. જ્યારે ઈચ્છા શેઠાણીથી સહુ સો ગજ દૂર રહેતાં.

તેમનો પડ્યો બોલ ઝિલાવો જોઈએ. પલભરનો વિલંબ તે સાંખી ન શકતાં. આરે બાળકોને પણ

ઘડીભરમાં પઈના કરી મૂકતાં. માત્ર પતિદેવ આગળ તેમનું કાંઇ ચાલતું નહી ! તેમના મુખ પરની

ચમક દમક તેમને આંજી દેતી. ઘણિવાર શેઠ ટોકતાં,’આટલો બધો ગુસ્સો સારો નહી’?

ત્યારે છણકો કરતાં, ‘તમે ચૂપ રહો, આટલા મોટા ઘરનો કારભાર ચલાવવો સરળ નથી ‘.

‘તમને આમાં કાંઇ ગતાગમ ન પડે’ !

‘તમારી ચાંચ આમાં ન ડૂબે’ !

‘તમારી વાતમાં હું માથું મારું છું ? તમે વચ્ચે કાંઈ બોલશો નહી’.

ઈચ્છા પરણી ત્યારે ૧૫ વર્ષની હતી. એની બાળપણની ઈચ્છાઓને સાકાર કરવાનો સમય પામી

હતી.દેખાવમાં ચાંદને શરમાવે તેટલી સુંદર હોવાને કારણે નગરશેઠના ઘરની વહુ બની. તેની

ઈચ્છાઓને કોઈ લગામ ન હતી.. નાથજી શેઠના માતાજીએ ઈચ્છાને સુંદર ર્રીતે કેળવી. નગરશેઠના

ઘરનાં રીત રિવાજ સમજાવ્યા. માણસો પાસે કામ કરાવવાની કળા શિખવી. તેમને સહુ ઈજ્જત

આપતા. તેમનું વર્તન સહજ હતું. મુખ પર દમામ ભારે હતો. હૈયું હોલાનું હતું.

સાસુમા હતા ત્યાં સુધી ઈચ્છા ડાહી ડમરી વહુ તરિકે રહી. જ્યારે તેમનો સ્વર્ગવાસ થયો તેના બીજા

દિવસથી આખે આખી ઈચ્છા બદલાઈ ગઈ. સસરાજી પાંચ વર્ષે પહેલાં ગયા હતા એટલે નગરશેઠ

તેના પતિ થઈ ગયા હતા. નાથજી શેઠના રગમાં ખાનદાની લોહી વહેતું. તેમાં તેમના માતાજી ખૂબ

સંસ્કારી હતાં. નાથજી શેઠમાં સુઝબુઝ સારી હતી. ઈચ્છાની કોઈ મરજી ચાલતી નહી.

જેવા માતુશ્રી ગયા કે શેઠાણી બની ગઈ. તેના સ્વભાવને કારણે છોકરાંઓ પણ ગણકારતાં નહી. નાથજી

શેઠના બધા પ્રયત્નો નાકામ રહ્યા. આખરે ભગવાન ભરોસે છોડી પોતાના કામકાજમાં વ્યસ્ત રહેતાં. દિવસો

કોઈના એક સરખા જતા નથી. અંહી તો વર્ષોના વહાણા વાયા. બાળકોને નગરશેઠ્ની પ્રવૃત્તિમાં કોઈ રસ ન

હતો. બન્ને પરણીને અમેરિકા ભેગા થઈ ગયા. બેથી ત્રણ વર્ષે એકાદ આંટો ભારત મારતા. પિતાજીનો પ્યાર

તેમને ખેંચી લાવતો. માની ઉદ્ધતાઈ તેમને ગમતી નહી. પણ મા સમજતી નહી.

જવાની જવાની, બુઢાપાએ ધીરે રહીને ડૅરા તંબુ તાણ્યા. નાથજી શેઠને હવે કામકાજમાં રસ ન હતો. પૈસા

હતા એટલે વાંધો આવે તેવું ન હતું. કરકસરથી રહેવા લાગ્યા. કામ કરવાવાળાં માણસોની સંખ્યા ઘટાડી.

ઈચ્છાબાને કામ કરવું ગમતું નહી પણ શું થાય ? એમાં નાથજી શેઠ બિમાર પડ્યા. પૈસા પાણીની જેમ વપરાયા.

ખાતાં તો કુબેરના ભંડાર પણ ખૂટી જાય. લાખ પ્રયત્ન કર્યા પણ શેઠનો જાન બચાવી ન શક્યા.

બાળકો અમેરિકાથી આવ્યા, સમાજમાં પ્રતિષ્ઠાને કારણે બધી લૌકિક ક્રિયા કરી પાછા જતા રહ્યા. શેઠની સેવા

ચાકરી કરતાં ઈચ્છાબા પોતે ઘસાઈ ચૂક્યા હતા. તબિયત નબળી થઈ ગઈ હતી. જવાનીમાં કરેલા અત્યાચારને

કારણે કોઈ તેમને ત્યાં કામ કરવા રાજી નહતું. નાથજી શેઠ તો ઝલાં- ઝલાં માં ગયા. ઈચ્છાબાના હાલ ભુંડા

થયા બાળકોએ પૈસાની સગવડ કરી આપી પણ કહેવાય છે,’પૈસાને કૂતરાં પણ નથી સુંઘતાં’ !

બસ ખૂણામાંથી ખાંસવાનો અવાજ સંભળાય છે !

તું ભલે મને અડધે રસ્તે છોડી,છેહ દઈ ગયો !*

સપ્તપદીના ફેરા વખતે આપેલો વાયદો,’ હું મરતે દમ તક પાળીશ. ‘

અભિમાનમાં ચકચૂર જવાની નો સાથ ખાંસી નિભાવે ?





અભિનંદન તો આપશો ને?

11 01 2021

૧૧મી જાન્યુઆરી ,૨૦૦૭ વર્ડપ્રેસ.કૉમ પર લખવાનું શરું કર્યું હતું .
*
૧૪ વર્ષ એ નાનો સૂનો ગાળો નથી ?
*
તમારા બધાના સાથ અને સહકારે ઘ્ણું પ્રોત્સાહન પામી છું
*
શ્રી. વિજય શાહનો અંતરથી આભાર જેમેણે શરૂઆતના તબક્કામાં

ખૂબ સહાય કરી હતી.
*
આજની તારિખમાં પણ તેમનું માર્ગદર્શન મળે છે.
*
બસ, મિત્રો તમારો સાથ અને સહકાર મળે તેવી આશા !
*
સુંદર, સંસ્કારી અને સહજતા પૂર્વક તમારી સમક્ષ હાજર થઈશ .

***************************

સહુ મિત્રોનો અતઃકરણ પૂર્વક આભાર





જીવન શૈલી

10 01 2021

જીવન જીવવું એ કળા છે. કળા કેળવવી પડે છે. જેમ મોરના ઈંડાને ચીતરવા નથી પડતાં તેમ

જીવન જીવતાં દરેક વ્યક્તિને આવડતું હોય છે. ક્યાંક આળસ મહત્વનો ભાગ ભજવે છે . તો

ક્યાં વધુ પડતી મહત્વકાંક્ષા . બંનેનું જ્યાં સમતોલન હોય છે ત્યાં જીવનનો બાગ મઘમઘી ઉઠે

છે. બગિચામાં ઉગેલાં ફૂલ અને ફળ જોઈ આનંદ પ્રાપ્ત થાય છે . જીવન શૈલી એવી કંડારવી કે

સંસારમાં આવનાર બાળક ફુલની જેમ મઘમઘી ઉઠે. કેટલા પુણ્ય કર્યા હોય ત્યારે મનુષ્ય જીવન

પ્રાપ્ત થાય છે જેને તે દીપાવી શકે !

જીવન શૈલી દરેકની આગવી હોય છે. આમાં ‘હું જ સાચો કે સાચી” એવી કોઈ શરત નથી. સત્યને

પંથે, યોગ્ય શિક્ષણ અને સંસ્કાર , જીવનમાં ધ્યેય અને પ્રગતિનો નિર્ધાર આ બધાનું સિંચન બાળપણથી

થયું હોય તો આદર્શ જીવન જીવવામાં સફળતા પમાય છે. સંજોગો ખૂબ મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. છતાં

પરિસ્થિતિ સાથે તાલ મિલાવવો આવશ્યક છે. જીવન શૈલી એવી કંડારવી કે, અંત સમયે જીવનમાં કોઈ

અફસોસ ન રહે.

આજથી ૨૦ વર્ષ પહેલાં હતું, એ જીવન સારું કે બાળપણમાં માતા અને પિતાની છત્ર છાયામાં

પસાર થયું હોય! ખરું પૂછો તો સમય સાથે કદમ મિલાવતા જાવ, વર્તમાનમાં રહી, પોતાના

ખિસાને પરવડે એ પ્રમાણે જીવો એ જીવન ઉત્તમ ! જુનું તે સોનું, માનવાવાળા આપણે અંહી

થાપ ખાઈએ છીએ. એ સોનાના ઘરેણાં હમેશા આધુનિક કલાકારિગરીના બનાવડાવીએ છીએ !

જીવનમાં નિયમિતતાના આગ્રહી બનવું. બાળકોના સંસ્કાર પર ધ્યાન આપવું. ‘દેખાદેખી’ શબ્દ

ને શબ્દ કોષમંથી વિદાય કરી ‘સંતોષ” શબ્દને મોટા લાલ અક્ષરે લખવો.

૨૧મી સદીમાં આંધળું અનુકરણ કરી સંસાર બેસૂરો બનાવવો નહી. જીવન જીવવામાં પોતાની

આગવી પ્રતિભાને સ્થાન આપવું. મારી બહેનપણિ એ કૂતરો પાળ્યો એટલે મારા બાળકોને પણ

લાવી આપવો ? કૂતરો પ્રાણી છે . તેની પાછળ કેટલું કામ અને ખર્ચો છે તેની ત્રિરાશી જરૂર માંડવી

મને જે ગમે તે, સમયની અનુકૂળતા, ઘર સંસારની જવાબદારી, પતિ તેમજ બાળકો યા ઘરના વડીલોની

સંમતિ આ બધુ વિચારવું પડે .

માત્ર “હું’ ને કેંદ્રમાં રાખી જીવન જીવીશું તો પરિણામ ભોગવવાની પણ તૈયારી રાખવી પડશે. પોતાના

મનની મુરાદ, જે ક્ષેત્રમાં કાર્ય કરતા હોઈએ તેમા પ્રગતિના સોપાન પણ સર કરવાના હોય. જીવનમાં

સાલસતા ,વ્યવહારિક બુદ્ધિ, પ્રમાણિકતા બધું સપ્રમાણ હશે તો જીવન મઘમઘી ઉઠશે. ઉદાર દિલ અને

મોકળું મન ,સોનામાં સુગંધ ભળશે.

જીવનમાં કોઈ તમને સમજે કે ન સમજે ચિંતા કરવી નહી. જ્યાં સુધી તમારું વર્તન અને અંતર શુદ્ધ હશે ત્યાં

સુધી દુનિયા ઝખ મારે છે. આ દુનિયા કોઈની થઈ નથી અને થવાની નથી ! દુનિયામાં કોઈને પણ સમજાવવાની

જવાબદારી શિરે લઈને ફરવામાં કોઈ મઝા નથી. જીવનમાં નાસીપાસ થવું એના જેવો કોઈ ગુનો નથી ! જીવન

છે, ચડતી આવે કે પડતી આવે ફરી ઉભા થવાની તાકાત બતાવવી જ પડૅ.

બાકી બહાનાં બનાવવા હોય તો તેનો કોઈ જવાબ નથી. હા, તેમાં જીંદગૈથી ભાગી જવાની બૂ જરૂર આવે,

હે, આ જીવન જીવવું સરળ છે, મારે વ્યર્થ જવા દેવું નથી

જીવન જીવતાં સંકટ આવે, મારે રડતાં રડતાં જીવવું નથી

જીવન શૈલી નિરાળી હોય મારે ઘરેડમાંહી ચાલવું નથી

ચીલો ચાતરી કેડી કંડારી, મારે ઘેટાંની જેમ જીવવું નથી





હકિકત

7 01 2021

હકિકતની હોડીને હલેસાં મારવામાં આળસને સ્થાન ન હોઈ શકે ! હકિકતનો હવા મહેલ ચણવા

તેને અનુકૂળ સપના પણ આવે. જેમાં સિમેન્ટ અને રેતીનું મિશ્રણ આખા દિવસના અનુભવો

પૂરા પાડતાં હોય છે!

જુવાનીમાં સપના ન આવે તો ક્યારે ઘડપણમાં આવે ? હા, ઘડપણમાં આવે ખરા પણ એ જરા

વિચિત્ર હોય. બાજુમાં પત્ની સૂતી હોય ને એમ લાગે કે કોઈ છે જ નહી ! રાતના દાંત વગર શીરો

ખાધો હોય ને એમ લાગે કે ચકરી ખાધી હતી. ભગવાનની માળા ફેરવતાં ફેરવતાં બાજુ વાળાની

જુવાન પત્ની ,ખાંડ લેવા આવી હતી તે યાદ આવે !

સપના જોવાનો અધિકાર છે, બાળકોને અને જુવાનિયાઓને. બાળકોને રમત ગમતમાં પહેલાં

આવવું હોય. શાળામાં સારા ગુણાંક લાવી ઉપલા વર્ગમાં જવું હોય. રમતગમતોમાં ઈનામ જોઈતા

હોય. સપના અને હકિકત છે તો સંસાર સરતો રહ્યો છે. હકિકતની હરિયાળીમાં કેવી રીતે જીવન

જીવવું એ સમજાવે છે. હાલત સદા એક સરખી રહેતી નથી.

ભરતી, ઓટ, સાંજ, સવાર એ કુદરતનો ક્રમ છે. કોરોનાની મહામારી, લોક ડાઉન, સુશાંતનું

કસમયનું મૃત્યુ !

જુવાનિયાઓને રંગીન સપના આવે. મનગમતા સાથી સાથે હવામાં કિલ્લા બાંધે. ભણીગણીને

નામ કમાવાની દોડધામ ચાલતી હોય. માતા અને પિતાના સપના પૂરા કરવામાં મચી પડ્યા હોય.

હમણાં આ ‘કોરોના’ની મહામારીને કારણે મને પણ મુસિબતોમાં ફસાયેલાં લોકોના વિચાર

કરવાની આદત પડી ગઈ છે. ઉમર એવી છે કે ખાસ તો બહુ ન કરી શકું ! જેનો અફસોસ છે.

સુશાંતની કતલ, એ વિચારે તો સમગ્ર જીવન હચમચી ગયું છે. એને હું, મર્યો તે પહેલાં ઓળખતી

પણ ન હતી. દેશી ચેનલ રાખી નથી, નવા ચહેરાથી જરા પણ પરિચિત નથી. આ તો એના

ગયા પછી થોડું ઘણું વાંચ્યું, તેના ચલચિત્રો જોયા, એમ લાગે છે એ જાણે મારા કુટુંબનો સભ્ય ન

હોય ? તેને ન્યાય મળવો જ જોઈએ. આજે નહીતો કાલે ‘સત્ય મેવ જયતે”! ભારતમાતાના

એ સુપુત્રને ,તેના પરિવારને ત્યારે જ શાંતિ પ્રાપ્ત થશે !

એના પરિણામની તો રાહ જોવાની છે. કિંતુ ભારત માતાને એક લાડલા, ‘સોનુ સુદે’ મહામારીના

આપત્તિ કાળ સમયે લોકો માટે જે કામગીરી કરી છે તેને બિરદાવ્યા વગર રહી શકતી નથી. આપણા

દેશના સંતાનો ખરેખર પ્રસંશનિય છે. આપણી ધરતીમાતા ખૂબ પવિત્ર છે. આ ભારત દેશ છે, જે’

ધરતી’ને માતાનું સ્થાન પ્રદાન કરે છે. જેનો સુપુત્ર ,’સોનુ સુદ’ એણે કેટ કેટલી વ્યક્તિઓને સહાય કરી.

આ મહામારીના કાળ દરમ્યાન પોતાના જાનની પરવા કર્યા સિવાય કેટલું ઉમદા કાર્ય કર્યું. સફળતા

પૂર્વક અનેક લોકોને ઘર ભેગા થવામાં સહાય કરી. તેમને માટે વાહનની વ્યવસ્થા, ખાણી પીણીનો

ઈંતજામ કરવો ! તે પણ આવા કપરા કાળ દરમ્યાન ધન્ય છે તેના માતા અને પિતાને આવા સુંદર

બાળકને, જન્મ આપવા બદલ. તેની પત્ની અને બાળકો પણ સહભાગી બન્યા.

‘સોનુ’ના કાર્યની ગમે તેટલી પ્રસંશા કરીએ તે પૂરતી નથી. માનવના દેહમાં સાક્ષાત ભગવાને આવીને

તેને પ્રેરણા આપી. અને સતક્રર્મમાં જોતર્યો. રાત દિવસ એક કર્યા. બસો, ગાડીઓ અને બીજા વાહન

વ્યવહારની વ્યવસ્થા માટે કેટ કેટલા ધક્કા ખાધાં. આના વિચાર માત્રથી શરીરમાં સ્પંદનો ઉત્પન્ન

થાય છે. તે સમયે તેની માનસિક હાલત કેટલી દૃઢ હશે. આ કાર્ય કરવાની તેને પ્રેરણા આપનાર

જે પણ હોય તેને શત શત પ્રણામ.

વિઘ્નહર્તાએ તેનો સાથ નિભાવ્યો. આવા સુંદર કાર્ય બદલ લાખોની સંખ્યામાં લોકો પોતપોતાને

ઘરે સહિસલામત પહોંચ્યા. કોરોનાને કારણે જ્યારે આપણા લાડીલા વડાપ્રધાને ‘લોક્ડાઉન’ જાહેર

કર્યું ત્યારે આપણા દેશ વાસીઓને સ્થળાંતર કરવાની જરૂરત પડી. આખા દેશમાંથી લોકોને પોતાને

ગામ અને શહેર પહોંચવું હતું ! કેટલી વિકટ પરિસ્થિતિ હતી

સોનુ સુદના દિલમાં ભગવાન વસ્યા અને તેણે આ મુશ્કેલ કાર્ય આરંભ્યું. તન તોડ મહેનત કરી.

જાનની પરવા ન કરી. જોઈએ આપણા દેશની સરકાર તેને કઈ રીતે નવાજે છે ? સરકાર

એનું કાર્ય કરશે કિંતુ, પ્રજા તરિકે આપણિ ફરજ બને છે. તેને અભિનંદન પાઠવવાની. તેના આ

અપ્રતિમ સાહસી કાર્યને બિરદાવવાની.

સપના અને હકિકતનો આપણા જીવનમાં અમૂલ્ય ફાળો છે. એ સોનેરી તક આપણા હાથમાંથી

સરી ન જાય તેની તકેદારી રાખવી. સંજોગોને માથે બધું ઢોળી આપણે હાથ ઉંચા કરીએ તે કાયરતા

દર્શાવે છે. જીવનનો સહુથી સુનહરો કાળ છે.” જન્મ અને મૃત્યુ વચ્ચેનો” !





સાંભળે છે ને ?

3 01 2021

આજે સવારથી બેચેન હતી. વિરહની વેદનાની જ્વાળા શાંત થઈ ગઈ હતી. ભારેલો અગ્નિ ક્યારેક સ્મૃતિમાં ફરી વળતો અને સમસ્ત અસ્તિત્વને દઝાડતો. કલાકો સુધી એની તડપન રહેતી. ઘણિવાર તો અડધી રાતના ઉઠીને કડકડતી ઠંડીમાં પણ ઠંડા પાણીથી સ્નાન કરતી. દાંતની કડકડાટી બોલતી પણ ગણકાર્યા વગર કાર્ય પુરું કરતી.

ખૂબ સંયમ ધરાવું છું. આખરે પામર માનવી છું . મારી ધીરજની ચરમ સિમા આવી પહોંચે ત્યારે સંયમનો બંધ કડડ ભૂસ કરીને જમીનદોસ્ત થઈ જાય છે. પ્રતિક્રિયા નિહાળનારને સામાન્ય લાગે પણ અંતર ચૂરેચૂરા થઈને દસે દિશામાં ફેલાઈ જાય છે.

જાત ઉપર કાબૂ મેળવી લીધો. લાંબા શ્વાસ લેવાના ચાલુ કર્યા. મન શાંત અને નિર્મળ થઈ ગયું. શ્રીજી બાવાના લાખ લાખ શુક્રિયા મદદે ધાયા અને સંભાળી લીધી.

મારી દીકરી ક્યારની બારણા ઠોકી રહી હતી.

‘મમ્મી ઓ મમ્મી’ સાંભળે છે ને ?

‘અરે હું કાંઇ બહેરી થોડી છું ?’

‘મા, તું બહેરી જ છે.’

‘કેમ એવું કહે છે’ ?

‘મા, દસ મિનિટથી બેલ માર્યા, બારણું ઠોક્યું, તને ફોન પણ કર્યો’ !

‘સાચું કહે છે’?

‘હું ખોટું શું કામ બોલું ‘?

‘ખબર નહી કેવા વિચારમાં ખોવાઈ ગઈ હતી’ .

‘મમ્મી, સાચું બોલજે તને આજે પપ્પાજી યાદ આવ્યા હતા’?

‘બેટ તારા પપ્પાને હું ભૂલી ક્યારે છું ‘?

આજે માનસી ઉદાસ હતી. આમ તો પ્રવૃત્તિમાં ગળા ડૂબનારી માનસી એકલતાને પચાવી ગઈ હતી.

ખાલિપો તેઓ સદા યાદોથી મઘમઘતો હોય. જીવનમાં ઉમંગ લહેરાતું દેખાય, કારણ તે જાણતી હતી.

“પ્રભુનું અર્પિત આ જીવન કેમ વેડફી દેવાય , એ છે નિશાની ઈશની રે કેમ વેડફી દેવાય !.

સલોનીને આજે મા,માં ફરક જણાયો. મમ્મી તું હૈયામાં કોઈ વાત ન રાખીશ. ‘હું છું ને” ! તને શાની

કમી છે.

સલોની અને સુગંધનું જોડું નજર ઠારે તેવું હતું. સલોનીને સુગંધ નામ ખૂબ ગમી ગયું હતું અને પછી તો

સુગંધ પણ ગમી ગયો. નજર લાગે તેવી બેહુદી વાતોમાં બન્ને માનતા ન હતા, સલોનીએ વિચાર્યું આજે

મા સાથે રહેવું જરૂરી છે. સુગંધને ફોન ઉપર જણાવી દીધું આજે હું સાંજના ઘરે નહી આવું. ઘરે સુગંધના

મમ્મીને પણ વાત કરી.

બીજે દિવસે સલોની મમ્મીને ઘરે લઈને આવી. સુગંધ અને તેના મમ્મી તેમજ પપ્પા ખુશ થયાં. માનસીને

ઘણું સારું લાગ્યું. એકલતા હળવી થઈ પછી ઘરે પાછી ફરી રહી હતી ત્યાં સલોનીના પપ્પાનો હાથ લંબાયેલો

જણાયો અને ગાડીમાં બેઠા બેઠા તે હાથને થામી નિકળી ગઈ.





૨૦૨૦, વિદાય સમારંભ

30 12 2020

આજે બધા ભેગા મળીને ૨૦૨૦, નો ભવ્ય વિદાય સમારંભ યોજીએ. દર વર્ષે આપણે નવા

વર્ષને ખૂબ ઉમંગભેર આવકારી છીએ. વિતેલા વર્ષનું સરવૈયુ કાઢીને ખાતાવાહી બંધ કરી નવા

વર્ષના જમા ઉધારના પાસા ઢાળીએ છીએ.

૨૦૨૦ના કઠીન વર્ષે આપણને ઘણું બધું શિખવ્યું, જીવનમાં આવતા ઝંઝાવાત સામે અડીખમ

ઉભા રહેતા શિખવ્યું જેઓ જીવનની બાજી હારી ગયા તેમને વિદાય આપી. આમાં કોઈની

મરજી ચાલી ન હતી. કિંતુ કુદરતના ખોફ પાસે પામર માનવીનું શું ગજુ ? શું જેમણે કોરોનામાં

જાન ગુમાવ્યા તેમને જવાની મરજી હતી ? સવાલ જ ઉભો થતો નથી. તો પણ બનતી મહેનતથી

સામનો કર્યો. દાક્તરો, નર્સો, અને સર્વે તે ક્ષેત્રની વ્યક્તિઓએ તનતોડ મહેનત કરી, હજુ કરે છે.

માનવ જીવન અણમોલ છે, તેને બચાવવા સવાર સાંજ જોયા વગર કાર્યમાં પ્રવૃત્ત રહી લાખો લોકોના

જાન બચાવ્યા. કેટલાય. ડોક્ટર, નર્સ અને તે ક્ષેત્રમાં કાર્ય કરતા લોકો ફરજ બજાવતા મૃત્યુને ભેટ્યા.

હજુ પણ તેમના કાર્યમાં દિવસ, રાત જોયા વગર પ્રવૃત્ત છે. મસ્તક ઝુકી જાય છે તેઓની કાર્ય પ્રત્યેની

નિષ્ઠા જોઈને. .

સામાન્ય માનવી હોય, તવંગર હોય કે જ્ઞાની હોય કોઈનું પણ ‘કોરોના ” આગળ ચાલ્યું નહી. માનવે

સ્વીકાર કરવો રહ્યો. તેની ઔકાતનું ભાન રાખવું રહ્યું. આડંબર અને અહંકાર વેગળાં કરવા રહ્યા.

કુદરત સામે નત મસ્તકે ઉભા રહી તેની કૃપાની યાચના કરવી રહી.

માણસને માણસ સાથે જીવતા શિખવ્યું. એક વાત બરાબર સમજાઈ ગઈ ગરીબ હોય કે તવંગર

જાનની કિંમત સરખી છે. કુદરતના દરબારમાં ઉંચનીચનો ભેદ નથી. જો માણસે ગ્રહણ કરવાનું

હોય તો આ મહત્વનો પાઠ ભણવાનો છે. કુટુંબમાં ભરપૂર પ્રેમ પ્રવર્ત્યો. ધનની ક્ષુલ્લકતા સમજાઈ.

માનવીની જીંદગી ખૂબ કિમતી છે તેનું જ્ઞાન થયું. હવે ‘વેક્સિન’ અવ્યા છે. આશા રાખીએ સહુને

સમયસર પ્રાપ્ત થાય અને ‘કોરોના’ પર લગામ આવે. છતાં પણ સહુએ ધિરજ ધરવી આવશ્યક છે.

કુદરત કોપે ત્યારે માનવીએ અથાગ પ્રયત્બ કરવો રહ્યો.

કુદરતની મહાનતા ને સ્વીકારી તેની સામે ટક્રકર લઈ તેનો સામનો કરવો અને એ કઠિન પરિસ્થિતિમાંથી

પસર થવાનો માર્ગ કંડારવો. જેને કારણે માનવે તેની મહાનતા વિનમ્ર પૂર્વક સ્વીકારવી રહી.

ચાલો ત્યારે ૨૦૨૧ની સાલને પેમપૂર્વક આવકારીએ અને કોરોનાનો કેર નાબૂદ થાય તેવી મંગલ કામના કઈએ





દોસ્તી

27 12 2020

ક્રિના અને કેતુ પહેલા ધોરણથી બાળમંદિરમાં સાથે ભણતા હતા. ચોથું ધોરણ પાસ કરીને બન્ને ફેલોશિપ સ્કૂલમાં પણ સાથે દાખલ થયા. બન્ને બાજુમાં બેસતા તેથી મૈત્રી થઈ ગઈ. વર્ગમાં બીજા વિદ્યાર્થીઓ પણ હોય તો ખરા જ ને ! ક્રિનાની બહેનપણિઓ મજાકમાં  કહેતી .

‘કેતુ સાથે ખૂબ દોસ્તી થઈ ગઈ છે’?

ક્રિના પણ કહેતી મને એની સાથે ફાવે છે. સ્વભાવનો ખૂબ સારો છે.

એક દિવસ ક્રિના મમ્મીને ફરિયાદ કરી રહી, મમ્મી, છેલ્લા ત્રણ અઠવાડિયાથી કેતુ વર્ગમાં આવતો નથી !

આજકાલ બધાને ‘કોરોના’ સતાવે છે, પણ કેતુને કોરોના નહી કેન્સર થયું હતું. મમ્મીને ખબર હતી ક્રિનાના વર્ગમાં ભણતા કેતુને કેન્સરનું નિદાન થયું હતું. ક્રિના હજુ જાણતી ન હતી.  કેતુ વગર ક્રિનાને વર્ગમાં ગમતું નહી. ક્રિનાને આ વાત જણાવવાની મમ્મીમાં તાકાત ન હતી. કેતુને ‘રેડિયેશનની ટ્રિટમેન્ટ ‘ચાલતી હતી.

કેન્સર હજુ શરૂઆતના તબક્કામાં હતું. ડોક્ટરે છાતી ઠોકીને કહ્યું હતું, ‘કેતુ એકદમ પાછો હતો એવો હરતો ફરતો થઈ જશે.કેતુના માતા અને પિતાને ડોક્ટરમાં ખૂબ શ્રદ્ધા હતી. તેની સારવાર દરમ્યાન કેતુને ખૂબ ઉત્સાહમાં રાખતા. નાનું બાળક એટલે જરા નરમ થઈ જાય.

છતાં મમ્મીને ધીરજ બંધાવે, ‘મમ્મી આ ડોક્ટર કાકા છે ને એ કેન્સરના નિષ્ણાત છે. એ તો મને જ્યારે કિમો આપે ને ત્યારે ઢીલો થઈ જાંઉ છું. પણ પછી જો હું  અત્યારે કેવો ઘોડા જેવો છું ને ‘!

આમ લગભગ એક મહિનો ચાલ્યું. આજે સવારથી ક્રિના મમ્મીનું માથું ખાઈ રહી હતી. ” જો આજે તું મને કેતુને ઘરે નહી લઈ જાય તો દૂધ પણ પીવાની નથી. જમવાની વાત તો કરતી જ નહી’.

મમ્મી અવાચક થઈ ગઈ. શું’ , ક્રિનાને આટલી બધી લાગણી છે, કેતુ ઉપર ‘?

હવે તેનો ઈલાજ શો?

ક્રિનાની મમ્મીએ કેતુની મમ્મીને ફોન કર્યો. બધી વાત જણાવી.

કેતુની મમ્મી બોલી,’ અમે ગઈ કાલે રાતના કેતુને લઈને હોસ્પિટલમાંથી ઘરે આવ્યા છીએ. અત્યારે કેતુ ઘસઘસાટ ઉંઘે છે. એમ કરો કાલે રવીવાર છે, બાર વાગ્યા પછી ક્રિનાને લઈને આવજો. કેતુ પણ ક્રિનાને ખૂબ યાદ કરે છે. તેને મળીને ખુશ થશે. ‘

કેતુની મમ્મીએ આજે તેને ભાવતી બધી રસોઈ બનાવી. કેતુ ઉઠ્યો એટલે કહે,

‘આજે ક્રિના તને મળવા આવવાની છે. તારા વગર એને વર્ગમાં ગમતું નથી. એને ખબર નથી તને શું થયું છે.’

કેતુ બોલ્યો,’મમ્મી તું ચિંતા નહી કરતી. ‘

કેતુ, નાહી ધોઈને તૈયાર થયો. છેલ્લી વાર તેઓ જ્યારે પર્યટન પર ગયા હતા ત્યારે ફેરિયા પાસેથી લીધેલા ગોગલ્સ ચડાવ્યા. પપ્પાની કેપ કાઢી અને માથા પર પહેરી લીધી. ગળામાં રૂમાલ બાંધ્યો. મમ્મી તો કેતુને જોઈને અવાચક થઈ ગઈ. બધું દુઃખ, દર્દ ભુલી કેતુને ગળે લગાવ્યો. સવારનો નાસ્તો કરી કેતુ વરંડામાં બેસી ક્રિનાની રાહ જોવા લાગ્યો.

ક્રિના આવવાની છે. દર્દ અડધું ગાયબ ! આંખોમાં ક્રિના ને જોવાની અને મળવાની તમન્ના.

બરાબર બાર વાગે ક્રિના મમ્મીની સાથે આવી. કેતુની મમ્મીએ બધું કામ પુરું કર્યું હતું, જેથી ક્રિના અને તેની મમ્મી સાથે આરામથી વાત થાય.

ક્રિના કેતુને જોઈને ખુબ ખુશ થઈ. ‘ અરે કેતુ, તું કેટલો સરસ લાગે છે’.

કેતુ ,’તારી રાહ જોઈને બેઠો છું’. ક્રિનાને જોઈને કેતુ ઉત્સાહમાં આવી ગયો.

રવીવારને દિવસે બપોરના સમયે કેતુએ આવા વેશ કેમ કાઢ્યા હશે. એકદમ બોલૉ ઉઠી,

‘અરે  આજે આપણે ક્યાં પર્યટન પર જવાનું છે ? તું તો જુહુ બીચ ગયા ત્યારે જેવો લાગતો હતો એવો આજે લાગે છે’. શાળાએ કેમ આવતો નથી, મને તારા વગર વર્ગમાં ગમતું નથી. તું માનીશ તારી બેસવાની જગ્યા પર હું મારો નાસ્તાનો ડબ્બો મુકું છું’.

‘અરે પગલી બસ સોમવારથી આવીશ’.

જમવાના ટેબલ પર પણ જ્યારે કેતુએ ચશ્મા અને કેપ ન કાઢ્યા તો અચાનક ક્રિના ઉભી થઈ, એક હાથે ચશ્મા અને બીજા હાથે કેપ કાઢી લીધા. કેતુ ને જોઈ પાષાણની મૂર્તિ થઈ ગઈ. જમ્યા વગર મા અને દીકરી ઘરે પહોંચ્યા.

સોમવારે અવારે ક્રિનાના માથા પર પણ ‘કેપ’ હતી.





મારા શેઠ

23 12 2020

વારસામાં શેઠઈ તેમજ સંસ્કાર લઈને જન્મેલો વિવેક આજે આરામ ખુરશી પર ઝુલતા ઝુલતા વિચારોની દુનિયામાં ખોવાઈ ગયો. જીંદગી ચિત્રપટની જેમ તેની નજર સમક્ષથી પસાર થઈ રહી હતી. દરેક દ્રશ્ય ખૂબ જ રોમાંચ ભર્યા હતા.

ચાંદીની ચમચી ,મોઢામાં લઈને જન્મેલો આજે વિચારી રહ્યો, ક્યાં થાપ ખાધી.આમ જોઈએ તો વાંક તેનો ન હતો. પોતાના માણસો અને મેનેજરો પર મૂકેલો વિશ્વાસ તેને દગો દઈ ગયો. એ પોતે પણ ભણેલો હતો, માણસ પારખુ હતો., ધંધો ચલાવવાની બધી કાબેલિયત ગળથુથીમાં લઈને આવ્યો હતો.

ભલે પૈસાપાત્ર હતો પણ સાથે તેને પોતાની જવાબદારીનું ભાન હતું. પિતા વિજય્હતા ત્યાં સુધી ધંધાની બધી જવાબદારી તેમના શિરે હતી. ઉંમર થઈ અને ૭૫ વર્ષે કેન્સર થયું તેને કારણે ,વિદાય થયા. વનિતા મમ્મી, તો પાંચ વર્ષ પહેલાં બાથરૂમમાં લપસી પડ્યા અને તેમનું પ્રાણ પંખેરું ઉડી ગયું. નાની બહેન વિધી લગ્ન કરીને અમેરિકા ગઈ હતી.

વિવેક અને શીલા સુખી દંપતી હતા. બે બાળકો સાથે કિલ્લોલ કરતો સંસાર બાગ મઘ મઘતો હતો.વિવેકે ધંધો બરાબર ખિલવ્યો હતો. સાથે સાથે પોતાને ત્યાં કામ કરતાં બધાની કાળજી કરતો. એ બરાબર જાણતો હતો કે સારા કારિગરો અને હોંશિયાર માણસો વગર આવડો મોટો કારોબાર ચલાવવો સરળ ન હતો.

અરે ઘરમાં કામ કરતં નોકરોની પણ ખૂબ જતન પૂર્વક કાળજી કરતો. શીલા પણ ખુબ શુશિલ હતી. વિઠ્ઠલ તો તેમને ત્યાં લગભગ ૪૦ વર્ષથી કામ કરતો હતો. તેને પરણાવ્યો. મુંબઈમાં ખોલી અપાવી.તેના છોકરાઓને ભણાવ્યા, પરણાવ્યા. સારું ભણ્યા એટલે તેઓ સારી નોકરી મેળવી શક્યા.

વિવેક અને શીલાના બન્ને બાળકો ભણી ગણીને પપ્પાને કંપનીમાં કામ કરવા લગભગ તૈયાર થઈ ગયા હતા. આ વર્ષે કોલેજનું શિક્ષણ પુરું કર્યું હતું. ઉંમર માત્ર ૨૨ વર્ષની હતી .બન્ને જણા પપ્પાના શિરેથી બોજ હળવો કરવા માગતા હતા.

વિવેકે કહ્યું,’ તમે પહેલાં બધું બરાબર શિખો. બધા વિભાગનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરો. હજુ મારામાં તાકાત છે. ઉપરાંત આપણી કંપનીના મેનેજર બધા સારા છે. આખા કુટુંબે યુરોપ ફરવા જવાનો કાર્યક્રમ બનાવ્યો.

જવાના બે દિવસ પહેલાં વિવેકને એક કામ આવી ગયું.

‘તમે લોકો જાવ, લંડન ફરો, હું તમને પેરીસમાં મળીશ’.

બધું જ નક્કી કર્યા મુજબ ચાલતું હતું. બે દીકરા સાથે શીલા નિકળી ગઈ, વિવેક હજુ બધાને વિમાનઘર પર મુકી ઘરે આવે છે ત્યાં તો સમાચાર મળ્યા કે પ્લેનમાં રન વે પર આગ લાગી. મારતી ગાડીએ પાછો એરપોર્ટ પહોંચ્યો. પ્લેન હજુ ઉડ્યું પણ ન હતું.

રન વે પર , અખે આખું બોઈંગ ૭૪૭ આગની લપટોમાં હોમાઈ ગયું. આગ હોલવવામાં નાકામ રહ્યા. એક પણ વ્યક્તિ જીવિત બચ્યું ન હતું. વિવેક ગાંડા જેવી હાલતમાં ઘરે પાછો આવ્યો. આગમાં ભડથું થઈ ગયેલી લાશો ઓળખવી પણ મુશ્કેલ હતી. આ ત્રણે જણા બિઝનેસ ક્લાસમાં હતા તેથી થોડી ઘણી નિશાનીઓ પ્રાપ્ત થઈ. ખેર, શું કામનું ?

જે પણ હાથ લાગ્યું તે લઈ સ્મશાનમાં જઈ બાકીની વિધિ પતાવી. ઘર એનું એ પણ, પત્ની અને બાળકો ક્યાં? વિવેક ગાંડા જેવો થઈ ગયો. સમયનો લાભ ઉઠાવી મેનેજરોએ તેની કંપનીમાં ગોટાળા કર્યા.

વિવેકને કશાની પડી ન હતી. એના માટે જીવન ખારું દવ જેવું થઈ ગયું હતું. બહેન આવી થોડા દિવસ રહીને પાછી જતી રહી. જૂના નોકર વિઠ્ઠલને આ બધી વાતની ખબર પડી. એ હવે ગામ જતો રહ્યો હતો. બાળકો સારું કમાતા હતા એટલે નિવૃત્તિમય જીવન ગાળતો. ખેતીવાડીનું ધ્યાન રાખતો.

મુંબઈ આવ્યો અને વિવેક શેઠને મળ્યો. શેઠની હાલત એનાથી જોવાઈ નહી. પોતાના બાળકોને સમજાવી શેઠની કાળજી કરવા રોકાઈ ગયો.

‘શેઠ હવે, હું મરીશ નહી ત્યાં સુધી આપની સાથે રહેવાનો છું’.

‘જો ભાઈ, મારી પાસે હવે એવા પૈસા નથી રહ્યા. મારે જીંદગી પૂરી કરવાની છે’.

‘શેઠ તમે આવું બોલીને મને પાપમાં ન નાખો’.

બસ હવે પાછાં જાય તે બીજા !





બાળમાનસ

21 12 2020

ભગવાનમાં ન માનતો અજય આજે ભગવાન પાસે ધ્રુસકે અને ધ્રુસકે રડી રહ્યો હતો. આજે એવું તો શું બન્યું એનો અહેસાસ અજયનું અંતર અનુભવી રહ્યું હતું. પાંચ વર્ષની નિર્દોષ સુંદર બાળાએ તેના અંતરને વલોવી નાખ્યું. અંજુના બચવાની કોઈ ઉમ્મીદ ન હતી. અંજુની માતા અનિતાને પોતાના કનૈયા પર ખૂબ વિશ્વાસ હતો.

અજય ધાર્મિક વાતાવરણમાં ઉછર્યો હતો. તેની મમ્મીને કૃષ્ણ ઉપર આસ્થા હતી. મમ્મી કહેતી, ‘કાનાને સાચા દિલથી યાદ કરી આપણા જીવન રથનો સારથિ બનાવીએ તો મુશ્કેલ સમયમાં જરૂર સહાય કરે છે,’.

અજય હસી કાઢતો. ભણવામાં હોંશિયાર હતો. ડોક્ટર થયો, મમ્મીને કહે ,’મા, મારી મહેનતે ડોક્ટર થયો છું’.

મમ્મી હસી કાઢતી. પપ્પા તો હતા નહી. અજય લગ્ન પછી પિતા થયો. તેની ખુશી લાંબી ટકે તે પહેલાં માતાની બિમારી આવી અને તેણે વિદાય લીધી.

આજે તેના દવાખાનામાં નાની બાળા અંજુ આવી હતી. તેની માતા પણ અજયની મા જેવી જ હતી.

‘બેટા આ બાલ કૃષ્ણને હમેશા યાદ કરજે. તને ડર પણ નહી લાગે. તારી સહાય કરશે. ‘

અંજુના બાળ મન પર આની ધારી અસર થઈ. કાનો તેનો મિત્ર હોય એમ આખો દિવસ વાત કરે. એની ઉમરના બધા બાળકો શાળાએ જતા હોય. એની સખી અમી સમય મળ્યે તેના માતા અને પિતા સાથે મળવા આવતી ત્યારે અંજુ કિલકિલાટ હસતી સંભળાતી.  ભલેને કોઈ અંજુના રૂમમાં હોય કે ન હોય અંજુ એના કાના સાથે દિવસ ભર વ્યસ્ત રહેતી,

‘અરે, કાના તું ક્યારેક તો મારી સાથે બોલ’?

અંજુ ને થતું ભલે એ બોલે કે ન બોલે સાંભળે તો છે ને ! અંજુને કાનો ખૂબ વહાલો હતો. ભણવા બેસે અને કાનાને મુશ્કેલી બતાવે. થોડીવારમાં સુઝાવ પ્રાપ્ત થાય એટલે કાનાને કહે ,’તારો આભાર તેં મને મદદ કરી’.

આજે અંજુને ઠીક ન હતું. પપ્પા મમ્મીને કહે તો દુખ થાય એટલે બોલી નહી. ગમે તેટલો દુખાવો હોય તો પણ અંજુ સહન કરતી. તેને ખબર હતી તેની માતાને ખૂબ દુઃખ થાય છે. પિતાજી કામકાજમાં વ્યસ્ત હોય. અંજુની ચાકરી માટે બે નોકરી પણ કરતા. પૈસા વગર કેમ ગાડું ચાલે ? આજે સવારે માતાને લાગ્યું અંજુને જરા વધારે દર્દ થાય છે. હવે અંજેને શેનું દર્દ હતું એ ડોક્ટરોથી  કળાતું નહી. ‘વાયરસ’ નામ આપીને છૂટી પડતા.

અંજુની માતા એ કહ્યું ,બેટા નાહીને તને સુંદર નાસ્તો ખવડાવું, તારાથી ખવાય તેટલો ખાજે. પછી ડોક્ટર પાસે જઈશું’.

મા દીકરી બન્ને તૈયાર થઈને ડોક્ટરના દવાખાને જવા નિકળ્યા.  અંજુની સાથે તેનો કાનો તો હોય જ ! પોતાનો વારો આવે તેની રાહ જોતા બેઠા હતા. ત્યાં બેસીને મોટેથી વાત ન થાય એટલે આંખોથી અને ઈશારાથી અંજુ કાના સાથે વાર્તાલાપ કરી રહી હતી. આજે તેને કાનો અલગ લાગ્યો. અંજુની સામે મંદ મંદ મુસ્કુરાતો હતો.

તેનો વારો આવ્યો એટલે અંજુ માતા સાથે ડોક્ટરની કેબીનમાં દાખલ થઈ. અંજુને તપાસતા ડોક્ટર બોલ્યા,’ અંજુ તને ખૂબ દર્દ થાય છે’ ?

‘જી, ડોક્ટર કાકા’. એટલે તો મમ્મી મને તમારી પાસે લાવી, પણ–

ડોક્ટરે પૂછ્યું,’ પણ શું’ ?

‘આ મારો કાનો છે ને મારી સામે જુએ છે ત્યારે દર્દ ગાયબ થતું હોય એવું લાગે છે’.

ડોક્ટરની આંખો પહોળી થઈ ગઈ. આટલી નાની બાળાને જો ઈશ્વર પર શ્રદ્ધા છે તો મને શામાટે માત્ર મારા પર ગર્વ છે ! અરે જો મારામાં તાકાત હોય તો ,મારી વિદ્યા મૃત આદમીને કેમ જિંદા નથી કરી શકતી’. હે પ્રભુ આજથી તારામાં વિશ્વાસ અને શ્રદ્ધા જે મને મારી વિદ્યામાં પ્રાણ પૂરવા  સહાય કરશે’.

અજયના કાનમાં માતાના વેણ ઘુમી રહ્યા !





મનોમંથન

18 12 2020

*********૧

. પુત્ર અને પુત્રવધુને સાથે રાખવા માટે આજની ૨૧મી સદીમાં કોઈ ઉત્સુક નથી. કિંતુ જ્યાં સુધી તેઓ બન્ને સદ્ધર ન થાય ત્યાં સુધી સાથે રહેવું હોય તો તેમાં ખોટું નથી !જો સંસ્કાર સાચા હશે તો દરેક બાળકને પોતાની જવાબદારીનું ભાન હોય છે પછી તે દીકરો હો કે દીકરી ! આ શિક્ષણ કોઈ શાળા યા કોલેજમાંથી મળતું નથી.*

**૨.

પુત્રવધુ તમારી દીકરી નથી એમાં શંકા નથી. જો હોત તો તમારે ત્યાં તેના લગ્ન ન થયા હોત ! જો તે ભૂલ કરે અને છે તો સમજાવવામાં વાંધો નથી. માનવું ન માનવું તેની મરજી ! દીકરીને સારા સંસ્કાર આપ્યા હશે તો નિશ્ચિંત રહેજો !

**૩.

સહુ પોતાનું ચરિત્ર અને વર્તન તપાસે ! તમારે ત્યાં નવી આવેલી દુલ્હનનું ચરિત્ર તપાસવા વાળા તમે કોણ ? દીકરીનું ચરિત્ર તમારી જાણમાં હોય છે.

**૪

. જો કદાચ સાથે રહેતા હોય તો કાંઈ ફૂટપટ્ટી લઈને કામકાજ માટે લીટી ન દોરાય “સમઝણ” નામની કોઈ ચીજ છે જે વડીલોને વરી હોય છે. બાળકો હમેશા તેમની સાહબી ભોગવે તેમાં ખોટું શું છે ?


**૫.

આજકાલના નહો સદીઓથી ચાલતું આવ્યું છે, પતિ અને પત્નીની બાબતમાં ત્રીજો ન બોલે તે તેના હિતમાં છે. પછી એ સંસાર દીકરીનો હોય કે દીકરાનો !

**૬.

દીકરો અને તેની પત્નીના સંતાનો તમારા પૌત્ર અને પૌત્રી કે દૌહિત્ર અને દૌહિત્રી છે. તમારે માત્ર તેમને લાડ કરવા અને વાર્તાઓ સાંભળવી હોય તો કહેવી. તેઓ તમારા બાળકો નથી એ હકિકત છે. આ સલાહ દીકરીના બાળકો માટે પણ લાગુ પડે છે.

**૭.

પુત્રવધુને કોઈ જબરદસ્તી નથી લાગણી સમજવાની કે સેવા કરવાની. એક વસ્તુ અંહી નોંધીશ. જાનવર પણ તમારી સાથે હોય તો તેના માટે પ્રેમ જન્મે સ્વભાવિક છે ! દીકરી ભલે માતા અને પિતાને પ્યાર કરતી હોય. યાદ રાખવું અગત્યનું છે, ” સાસુ અને સસરા પ્રાણથી પ્યારા પતિના માતા અને પિતા છે ” !

**૮.

તમારે નિવૃત્ત થયા પછી શું કરવું એ તમારી ઉપર નિર્ભર છે.. નિવૃત્તિની પ્રવૃત્તિ એ સુખી જીવનની ચાવી છે.

**૯.

નિવૃત્તિ દરમ્યાન મઝા કરો યા જરૂરિયત મંદોને ઉત્થાન કરવામાં મદદ, બીમારની સેવા કે સામાજીક કાર્ય આ યાદી ખૂબ લાંબી છે.. તમારી મનપસંદની પ્રવૃત્તિમાં પ્રવૃત્ત થાવ.

**૧૦.

તમારા બાળકોના બાળકો એ તો પ્રસાદી છે. પ્રભુએ તમારી જીંદગીની પ્રાર્થના સાંભળી તેની હયાતીની ખાત્રી આપી છે. આવેલા બાળકોને ભરપૂર પ્રેમ આપો. આસક્ત ન થાવ !

.***