વાટકી વહેવાર

આજના યુગમાં આ શબ્દ જાણે કયા ગ્રહનો છે એવું તો નથી લાગ્યું ને ? જી, છે તો આ ધરાનો, તેમાંય ગુજરાતીઓનો. જો તમે અમદાવાદ કે વડોદરાના હો તો આનો અર્થ બરાબર  જાણો છો. બાકી મુંબઈના હો તો તેઓ ‘ઉછીનું’ બોલતા હોય. ઉછીનું લાવેલા હોય એટલે, પાછું આપવાની શરતે !

ગેસ ઉપર ચાનું પાણી ઉકળતું હોય અને ઘરમાં મહેમાન બેઠા હોય, અચાનક ખબર પડે ચાની ભૂકી તો સવારના ખલાસ થઈ ગઈ હતી. બજારમાં  જઈ જે વસ્તુ લાવવાની યાદી હતી તેમાં પહેલી ‘ચા’ લખી હતી. હવે શું ? પાછલે બારણેથી સરકી બાજુવાળાને ત્યાંથી ચાની ભૂકી ઉછીની લઈ આવી ચા બનાવી. સાંજના બજારેથી આવે સહુ પ્રથમ બાજુ વાળાની ચાની ભૂકી પરત કરી. આ છે ઉછીનું લાવવાની પધ્ધતિ.

‘વાટકી વહેવાર ‘ તો આને ક્યાં ય ટક્કર મારે એવો છે. આજે મારા વરજીને ભજિયા ખાવાનું મન થયું. ઘરમાં બધો સામાન હતો. ગરમા ગરમ ભજિયા બનાવી વરજી ઓફિસેથી આવે તે પહેલ મારી બાજુવાળી બહેનપણીને ત્યાં થાળી ભરીને મોકલાવ્યા.   બીજે દિવસે મંદિરે જતા કહે ,’ભજીયા બહુ સરસ હતા. અમે પ્રેમથી ખાધા’.

અંહી વાતને પૂર્ણ વિરામ નથી આવતું. હવે એ બહેન તળેલું બહુ બનાવતા નહી. તેમના પતિદેવને તળેલું ગમે નહી. તેમને ત્યાં હાંડવો ને મુઠિયા  વધારે બને. તેમણે જ્યારે મુઠિયા મોકલાવ્યા તો પેલી બહેનના પતિદેવે મોઢું બનાવ્યું. આપણા ભજિયા પ્રેમથી ઝાપટ્યા અને આ કોબીના મૂઠિયા મોકલ્યા. હજુ મેથીના હોત તો સમજ્યા મારા ભાઈ.

આમાં ચડસા ચડસી થાય કે કોની વસ્તુ સારી હતી. કોણે કેટલી મોકલાવી. આ કહેવાય વાટકી વહેવાર પણ અંહી થઈ ગયો થાળી વહેવાર. પેલા બહેને તેમની થાળી પાછી મોકલવાની હતી.

ઘણિવાર વિચાર આવે છે આને ‘વાટકી વહેવાર’ કેમ કહેવાતો હશે? આ પ્રથાની શરૂઆત કોણે કરી હશે? શું આ માત્ર ગુજરાતીઓમાં જ પ્રચલિત છે કે દરેક જાતની પ્રજામાં. આની ખૂબ બારિકાઈથી જાંચ કરવાનો વાહિયાત વિચાર પણ આવ્યો. પછી થયું, મૂકને માથાકૂટ , આવી નજીવી બાબતમાં શું સમયની બરબાદી કરવી. અણુ યુગ અને સ્પુટનિકના યુગમાં આવા વિષય પર વિચાર કરવો. લોકો ગાંડા ન ગણતા હોય તો કદાચ ગાંડાની જમાતમાં નામ જરુર લખી નાખે !

બાકી વાટકી વહેવારને આધુનિક શણગાર કરી ઘણા નામ આપી શકાય.

વાટકી વહેવાર ચાલુ થયો હતો, ચા, ખાંડ, કે કોથમરીથી પણ જેમ આધુનિકતા આવતી ગઈ તેમ પદાર્થ પણ બદલાવા લાગ્યા. તરક્કી થઈને આવ્યા, બાજુવાળનું છાપુ માંગવા પર. ત્યાર પછી, ‘મારે ત્યાં મહેમાન છે, તમારી બે ખુરશી લઈ જાંઉ. આમ ઉત્ક્રાંતિ દરેક પધ્ધતિમાં આવે તે સ્વભાવિક છે.

આગળ વધીને કોલેજમાં ભણતા ત્યારે નોટ્સ ઉધાર માગીને લેતા. પાછી આપીએ ત્યારે એની હાલત રડવું આવે તેવી હોય. એક કદમ વધારે આગળ વધીને પુસ્તક માગીએ. મારી બહેનપણીના પિતાજી હમેશા કહેતાં ‘ પુસ્તકં વિત્તં પર હસ્તં ગતં, ગતં, ગતં,, ન આગતં.  એવી રીતે કોઈની સાથે પૈસાની લેવડ દેવડમાં પડવું નહી. જો આપવા હોય તો ગયા સમજીને આપવાના. જેથી મન દુખ ન થાય.

આ તો આધુનિકતાનો જમાનો છે. વાટકી વહેવાર તો જૂના જમાનામાં હતો. હવે, બહાર રજાના દિવસે મિત્રો સાથે જમવા  ગયા. સહુ પોત પોતાના પૈસા આપે એ વ્યાજબી ગણાતું. હવે સુધરેલા જમાનાના, ખૂબ પૈસા કમાતા હોય એટલે એક જણ બિલ ચૂકવે એવો જમાનો આવ્યો.  કોઈ વાર મોટી હોટલમાં જાય તો કોઈ વાર સાધારણ . દરેક વખતે સરખું બિલ આવે એવું તો ન હોય.

મોટો ફાંકો રાખનારા, ‘મેં બિલ ચૂકવ્યું ત્યારે તો બે વ્હીસ્કીના પેગ ચડાવ્યા હતા. પોતાનો વારો આવ્યો ત્યારે મને આજે મરજી નથી. પણ હા, તમે બધા જે પીવું હોય તે પીઓ.’ આમ કહી બીજાની વાતો કરતા થાકતા ન હોય.

ભાઈ માથાજીક મૂકોને સહુ પોત પોતાના પૈસા આપે તેમાં ખોટું શું હતું ?

આ તો બૈરાઓ વાટકીની કે થાળીની ઝંઝટ કરે , વધારે ભણેલા મર્સિડિઝ  ચલાવવા વાળા બિલની લમણાઝીંક કરે. થયું તો બધું એકનું એક જ ને !

નાનપણમાં મારી મમ્મી ક્યારેય પાડોશીને ત્યાં માગવા જવા દેતી નહી. હમેશા અમને કહેતી ,’જાવ દાદરો ઉતરો નીચે બધું મળે છે.’ તેની એ વાત આજે ગળે ઉતરે છે. એક વાત ચોક્કસ કહીશ, ભલે એ જમાનામાં માતા માત્ર ચાર ચોપડી ભણી હતી. તેની દીર્ઘ દ્રષ્ટિની વાતો આજે યાદ આવે છે અને ગૌરવપૂર્વક તેને મસ્તક નમી પડે છે.

એક રસપ્રદ વાત કહીને તમને છુટ્ટી આપીશ. બાજુના મકાનવાળી પાડોશણ દહી લેવા આવી. હવે સાસુમા મંદિરે ગયા હતા. વહુએ કહ્યું કે દહી હમણા આખર્યું છે. કાલે સવારે થશે. ઘરમાં જરાય નથી. પાડોશણ જતી હતી ઘરે, ત્યાં સાસુમા મળ્યા.

‘કેમ છો’?

અરે તમારે ત્યાં દહી લેવા ગઈ હતી. વહુએ કહ્યું નથી. ‘

‘એમ’.

‘ચાલો પાછા. ‘

ઉપર આવી સાસુમાને ખબર હતી , નથી, તેમણે ના પાડી, પછી કહે ‘એ કોણ તમને ના પાડનારી’.

આમ બીજાને ત્યાં માગવા જઈએ તો આવા ફજેતા પણ થાય. મારી સલાહ માનો જે કાંઇ પણ જોઈતું હોય, એ બધું બજારમા મળે છે. બસ  ભારતમાં હો તો ચાલતી પકડો ! ( નોકરને મોકલો)  અમેરિકામાં હો તો ગાડી ચાલુ કરો.

ચાલો હવે વધારે લખીને મારે તમારું માથું નથી દુખાડવું.  બાકી તમે સમજુ છો અને ‘સમજુ કો ઈશારા કાફી’.

 

6 thoughts on “વાટકી વહેવાર

  1. Vatki tahevar, We all grew up with it. My mom was the same and so is my husband. Even in America long ago when technology and Amazon delivery was not available ha.. they used to call borrow a cup of sugar from neighbor. But now people like us have to take car and drive or do without it. no MATHAKUT. I can relate to neighbor’s bhajia. ha.. Liked it your Humourous Vatki Tahevar. Made my day start with fun. Keep on writing humour. 🙂
    Your Fan
    Bhavana Patel

  2. ઝીણવટભર્યું અવલોકન છે આપનું!

    વાટકી વહેવારનું ડીઝીટલ સ્વરૂપ હવે સોસીયલ મીડીયામાં ઘણું પ્રચલિત છે. “તમે મને લાઇક કરવા આવો તો જ હું તમારે ત્યાં લાઇક/કોમેન્ટ કરવા આવીશ…” – આજની પેઢીની માનસિકતામાં છુપાયેલા આ ખયાલના મુળમાં વાટકી વહેવારના સંસ્કાર જ હોવા જોઇએ!

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  બદલો )

Connecting to %s

%d bloggers like this: