અધિક માસ જેઠ સુદ બીજ, વિ. સં.૨૦૭૫

18 05 2018

 

 

 

 

 

 

 

 

 

દર ત્રણ વર્ષે આવતા અધિક માસની આજે બીજ થઈ.

શું શું અધિક કરશો?

૧. અધિક પ્રભુના ગુણગાન , ભજન અને સ્તુતિ.

૨. અધિક પ્રભુનું નામ સ્મરણ. (માનસિક)

૩. અધિક યોગ્ય વ્યક્તિ યા સંસ્થાને દાન.

૪.  અધિક પ્રેમ સર્વે કુટુંબીજનોને સ્વાર્થ યા આસક્તિ વગર.

૫.  અધિક સત્કાર્ય.

૬.  અધિક મનોવિશ્લેષણ.

૭.  અધિક આંતર્મુખતા.

૮.  અધિક સત્સંગ.

૯.  અધિક    યોગની સાધના.

અધિક, અધિક ,અધિક ફળની આસક્તિ વગર.  ફળની ખેવના સાથે કરેલું

કોઈ પણ કાર્ય વ્યર્થ.

નવધા ભક્તિ સમ નવ પગથિયા. માનો ન માનો અધિક આત્મ સંતોષ

જરૂર પામીશું. બાકી તો “કર્મણ્યવાધિકારસ્તે મા ફલેષુ કદાચન .”

 

ચંદ્રમાસ દરમિયાન સૂર્ય રાશિ બદલે નહિ તો તે માસને અધિકમાસ કહે છે.

આથી જે માસમાં સંક્રાંતિ ન થાય અર્થાત સૂર્ય રાશિ ન બદલે તે માસને અધિક માસ

કહેવામાં આવે છે. અધિક માસની પદ્ધતિ દાખલ કરવાનો આશય ઋતુમાન અર્થાત

સાયન વર્ષ જોડે સંબંધ રાખવાનો છે. આમ ન હોત તો આપણા ઉત્સવો દરેક ઋતુમાં

ફર્યા કરત. એક જ નામના બે માસમાંનો પહેલો મહિનો અધિક ગણાય છે.

“ગીતા”માં કૃષ્ણ ભગવાન કહે છે, ”  પુરૂષોત્તમ માસ મને ખૂબ પ્રિય છે.

 

 

Advertisements




હાથમાં લીધું

15 05 2018

જ્વાલા આજે ખૂબ ખુશ હતી. કેમ ન હોય ? પહેલીવાર મા બનવાના સમાચાર ડોક્ટરે તપાસ દરમ્યાન આપ્યા હતા. જ્વલંતના મોટાભાઇને ત્યાં દસ વર્ષથી પારણું બંધાયું ન હતું. એમાંય જ્યારે ખબર પડી કે તેને જોડિયા બાળક છે ત્યારે જ્વાલાની ખુશી હતી તેના કરતાં બમણી થઈ. મનમાં કરેલો નિર્ણય પાકો કર્યો.
જતિન અને જલ્પા તો ખુશીના માર્યા પાગલ થઈ ગયા. જલ્પા ખૂબ કલાઓની જાણકાર હતી. સહુ પ્રથમ જ્વાલાના’ખોળો ભરવાની’ રસમની પાર્ટીની તૈયારીમાં લાગી ગઈ. લોકો મોંમાં આંગળા નાખતા રહી ગયા. દેરાણી અને જેઠાણીનો પ્યાર જોઈ ચકિત થયા. જલ્પા અને જ્વાલા એ આગ્રહ કરી આબુ પરના ‘દેરાણી જેઠાણી’ના ગોખલા જોવા જવા માટે ઘરના સહુને તૈયાર કર્યા.
જઈને આવ્યા પછી જ્વાલાથી બહુ કામ થતું નહી. બે બચ્ચાને કારણે તેને બહુ તકલિફ પડતી. જલ્પાએ તેને પથારીમાંથી ઉઠવા ન દીધી. ખૂબ પ્રેમ પૂર્વક માવજત કરી. જેથી બન્ને બાળક તંદુરસ્ત આવે. ચંદન બહેનને તો બોલવાનો મોકો જ ન મળતો. જલ્પા મોટી વહુ ઘરનો દોર સંભાળીને બેઠી હતી.
આજે રાતથી જ્વાલાને સુખ લાગતું ન હતું. પહેલીવાર હતું એટલે ચંદન બહેન જાણતા હતા ,બાળક આવવાને સમય તો લાગશે. તેમણે આધન મૂકીને સરસ મઝાનો કંસાર બનાવ્યો. જ્વાલા ખાવામાં ચીકણી હતી. પણ બાળકો માટે ક્યારેય રકઝક કરતી નહી. જ્વલંતના મમ્મા જે પણ આપે તે પ્રેમથી ખાતી. જ્વલંતના કુટુંબમાં પહેલી સુવાવડ સાસરે કરવાની હોય. સંયુક્ત કુટુંબ હોવાને કારણે આધુનિકતાનો વાયરો ઘરમાં કોઈને અડ્યો ન હતો. જ્વાલાએ કોઈ પણ જાતની ઝીઝક વગર માન્ય રાખ્યું.
રાતના બે વાગે જ્વલંતને ઉઠાડ્યો.  ‘ઉઠ, મારે અત્યારે હોસ્પિટલ જવું પડશે’. મમ્મીએ પણ કહ્યું તું .જ્વાલાને લઈને હોસ્પિટલ જા. અમે સવારે આવીશું’.
સવારે હોસ્પિટલ પહોંચ્યા ત્યારે જ્વાલા થોડા વખતમાં સમાચાર આપશે એમ ડોક્ટરે કહ્યું. બધા બહાર બેઠા હતા . અચાનક અંદરથી રડવાનો અવાજ આવ્યો. બે સુંદર દીકરીઓનો જન્મ થયો. જ્વાલાનો નિરધાર મજબૂત બન્યો.  કલાક પછી બન્ને દીકરીઓને સરસ મજાની ચાદરમાં લપેટી જ્વાલાની બન્ને બાજુ મૂકી. જ્વાલા ઘડીમાં ડાબી બાજુએ તો ઘડીમાં જમણી બાજુએ જુએ.
મનોમન કાંઇ નક્કી કર્યું. પહેલો જ્વલંત આવ્યો. બન્નેને વારાફરતી ઉંચકી વહાલ કર્યું. પછી મમ્માજીએ અંતરના આશિર્વાદ આપ્યા. હવે જતિન અને જલ્પા આવ્યા. બન્ને દીકરીઓને વારાફરતી જોઈ રહ્યા. કોને પહેલાં ઉચકી વહાલ કરીએ ?
જલ્પાએ જમણી બાજુ વાળીને જેવી હાથમાં લીધી કે જ્વાલા બોલી ઉઠી. “ભાઈ અને ભાભી એ તમારી”.
“જ્વલંત ઉદાહરણ” , જ્વલંત હસતે મુખે નિહાળી રહ્યો !




હે શબ્દ માતા

6 04 2018

સારથી –સ્વાર્થી,

બધા જ અક્ષર અકબંધ છે. માત્ર જગ્યાની ફેરબદલી  થઈ ગઈ છે ! છે ને કમાલ. આ જીવન પણ એવું જ છે. માત્ર હેરાફેરી અક્ષરની. જુઓને આજકાલની વહુ,

“મારા દીકરાને તમે સંભાળો, સાસુમા” ,

“તમારા દીકરાને હું સંભાળીશ “.

શબ્દો એના એ જ છે. અર્થ કેટલો બધો ગહન !

દિમાગ કામ ન કરે! શબ્દોમાં કેટલી તાકાત છે ?

દીકરીને ભલે કાંઇ ન આવડે , ભણાવીને ?

‘વહુ, તને તારી મા એ શું શિખવ્યું . વકિલ થઈ તો શું ધાડ મારી ‘?

આ લેખ દ્વારા સૂતેલાને જગાડવાનો ઈરાદો છે. જાગેલાંને જો જગાડી શકાય તો તમારી ગુલામી કરવા તૈયાર છું.

હમણા –મહેણાં, છે ને આસમાન અને ધરા જેટલો ફરક!

કમાલ — કલમ , જોઈ આ કલમની કમાલ. ભલે કમપ્યુટર પર લખ્યું જેને કારણે તામારા સુધી જલ્દી પહોંચ્યું !

૨૧મી સદીમાં ‘મા શારદા’ની ઉપાસના જેવા શબ્દો હાસ્યસ્પદ લાગે છે. એના શબ્દો, અક્ષરો બધાની સાથે આ અવળચંડી માનવજાત ચેડાં કરી રહી છે. આજના સાક્ષર ગણાતા ગુજરાતીના પંડિતોએ “હ્રસ્વ ઇનો છેદ ઉડાડી દીધો ?”  ગુજરાતી ભાષા લખવાની બધે “દીર્ઘ ઈનો વપરાશ કરવાનો” !

પાછાં ઉપરથી સુફિયાણી વાતો કરશે, ‘જમાનો બદલાયો છે’ ! આ વાક્ય મને કાંટાની જેમ ચૂભે છે. વિચારો, જમાનો બદલાયો છે કે ,’હે માનવ તારી વિચાર શૈલી બદલાઈ છે’ ?

સદીઓ પહેલાં સૂરજ પૂર્વમાંથી ઉગતો હતો, આજે ક્યાંથી ઉગે છે ?

નદી પર્વતમાંથી નિકળતી , સમુદ્રને મળતી, આજે શું ઉલ્ટી ગંગા વહે છે ?

કોઈ પણ મા, બાળક દીકરો હોય કે દીકરી પોતાના ગર્ભમાં નવ મહિના પોષે છે, શું આજે નવ દિવસ કે બે મહિનામાં જન્મ આપે છે ?

જમીનમાં રોપેલું કોઈ પણ બી અંકુર ફૂટે ત્યરે ભોંય ફાડીને ઉપરની દિશામાં જ આવે છે’ !

હવે જમાનો ક્યાં બદલાયો ? માણસની વિચાર કરવાની રીત બદલાઈ, જીવનમાં કોને પ્રાધાન્ય આપવું તે નિયત બદલાઈ, ભૌતિકતામાં આળટતા માનવનું આચરણ બદલાયું.  શાને જમાનાને દોષ આપવો ? પોતાની નબળાઈ છતી કરી હજુ સુધરવાનો માર્ગ મોકળો છે !

જુઓને શબ્દની જોડણીમાં પણ તેણે ટાંગ અડાવી ! અરે ખોટું આવડે તો ખોટું લખો પણ આમ બેહુદું વર્તન શામાટે ? તેમને પૂછીએ ‘માતા કોને કહેવાય ? પિતાની પત્નીને. તો પછી માતાને પિતાની પત્ની યા બાપની બૈરી તરિકે બોલાવો ! શો ફરક પડે છે. અર્થ તો એક જ છે. જ્યાં સુધી મારું દિલ અને દિમાગ કબૂલ નહી કરે ત્યાં સુધી ‘ખોટું એ ખોટું ‘ રહેવાનું ‘. એ વિદ્વાનોની ગણતરીમાં કે હરોળમાં બેસવાનો મારો કોઈ ઈરાદો નથી. મને મારી હેસિયત ખબર છે. એક સામાન્ય વ્યક્તિ જે જીવન ‘બસ જીવી’ રહી છે. વ્યર્થ નથી જવા દેવું માટે હમેશા ઉદ્યમશીલ છે.

“ખોટું સહેવાતું નથી, સાચું કહ્યા વગર રહેવાતું નથી !”

કોની રજાથી ? કોના કહેવાથી ? એ લોકોને ભાષા સાથે આવી રમત રમવાનો ઈજારો કોણે આપ્યો ? હા, મારી ભાષા લખવામાં અગણિત ભૂલો થાય છે. માટે શબ્દકોષ વસાવ્યો છે. ખૂબ સાવચેતીથી લખું છું. પણ ભાષા સાથે આવી વાહિયાત રમત !

વાણિયાની દીકરી, સંજોગોને કારણે ‘મા શારદાને શરણે શાંતિ પામી’ ! ‘માએ ચરણમાં વસવાની રજા આપી. ‘  બસ, હે શારદે મા તારો ઉપકાર મરણ પર્યંત માનીશ.

શબ્દ દ્વારા મનની તેમજ દિલની અભિવ્યક્તિ એ એક પ્રકારની પૂજા છે. જે ગુજરાતી ભાષાના શબ્દે શબ્દમાંથી નિતરે છે.

‘મીઠું’ ખારું છે. પણ ઉચ્ચાર કરો તેની મધુરતા જણાશે. તેના વગરનું અન્ન સ્વાદ વગરનું લાગશે.

‘ગોળ’ ગળ્યો છે. ગોળ નથી’ !

મા’ એક જ  અક્ષરનો શબ્દ છે.   ‘મ’, જેણે કાનાની સહાયતા લીધી છે. ‘કાનો’ જેને સહાય કરે તેની મધુરતા અવર્ણનિય બની જાય ! આ છે ગુજરાતી ભાષાની કમાલ !

આપણી માતૃભાષાને ઊની આંચ પણ નહી આવે. હજારો વર્ષો જૂની આપણી સંસ્કૃતિ જળવાઈ રહી છે.

માતૃભૂમિ, માતૃભાષા અને માતાના આપણે જન્મો જન્મના ઋણી છીએ.

 





ટોકો*****ટેકો

24 03 2018

 

 

 

 

 

બન્ને શબ્દમાં બધું જ સરખું છે. એકમાં કાનો અને માત્રા છે જ્યારે બીજામાં માત્ર માત્રા છે. જેને કારણે અર્થમાં આસમાન જમીનનો ફરક મહેસૂસ થાય છે. કોઈને ‘ટોકો” અને કોઈને ‘ટેકો’ આપો. માનવમાંથી દાનવ બની શકે. બીજો માનવમાંથી દેવ બની શકે. દરેકના જીવનમાં એવી ઘડી જરૂર આવે જ્યારે કોઈને ટેકો આપી શકીએ યા કોઈનો ટેકો લઈ શકીએ.

ટોકવાનો અનુભવ આપણે સહુએ કર્યો હશે. જો કોઈ ટોકે તો કેટલાને ગમશે ? કેટલો સીધો અને સાદો કાયદો છે. જો કોઈ ટોકે તો ન ગમે તો પછી કોઈને પણ ટોકવાનો કોઈ અર્થ ખરો ? અરે નાનું બાળક હજુ માંડ બોલતા શિખ્યું હશે તેને પણ જરા ટોકી જો જો. તમારી પાસે નહી આવે ! તેને સમજાવવાની આખી પ્રક્રિયા અલગ છે.

હવે ચંપલ પહેરીને ઘરમાં ન ફરાય ,તે વાત આવનારને ટોકવાને બદલે તેનું બોર્ડ બનાવી એવી રીતે મૂક્યું હોય કે આંગતુકની નજર તેના પર પડે. બોલો, ટોકવાની જરૂર ખરી. છતાં પણ ઘણાને ત્યાં જૈએ અને અંદર આવીએ તે પહેલાં, “તમારા ચંપલ યા બૂટ કાઢી નાખજો”. શબ્દોથી તમારું સ્વાગત થાય ! તરત જ મનમાં ધસી આવે ,’શામાટે અંહી આવ્યો ?’ જરાક ધીરજ રાખી હોત યજમાને તો તમે દરવાજામાં પડૅલા જૂતા જોઈ સમજી ગયા હોત !

મોટે ભાગે ટોકવાથી વ્યક્તિનું અહં ઘવાય છે.  ઘણિવાર અહં ઘવાતા કરતાં  વ્યક્તિને થાય , જરા ધીરા પડો મારું વર્તન જુઓ તો ખરા પછી યોગ્ય ન લાગે તો કહેજો.

મારા મિત્રને ત્યાં જાંઉ, તેને નાના બાળકો ચે. હજુ તો ઘરમાં પગ નથી મૂક્યો ત્યાં, એય મારા બાળક માટે ચોકલેટ લાવ્યો હોય તો આપીશ નહી. તેને ખાંસી થઈ છે’. હવે મિત્ર તરિકે હું ચોકલેટ ક્યારેય નથી ખરીદતી, કારણ સહજ છે. દરેક માતા અને પિતાને બાળક માટે ચોકલેટ કોઈ પણ લાવે તે પસંદ નથી. પેકેટમાંથી એવી સરસ રમત નિકળી કે બાળક હાથમાં આવતાની સાથે રમવામાં મશગુલ થઈ ગયું.

ઉતાવળને કારણે પ્રતિભાવ રૂપે તેનું વર્તન યા બોલવું સહજ નથી હોતું. આવનાર વ્યક્તિને તે અયોગ્ય જણાય છે. ધારોકે હું તમારે ત્યાં આવી અને ચમચીને બદલે હાથેથી ખાંઉ તો તમને કદાચ ન રૂચે. એ સમયે ટોકવાને બદલે પ્રેમથી કહી શકાય, ‘શાક રસાવાળું છે. એક ચમચી દૂધપાક માટે છે. તમને બીજી આપું ? એમાં આવનાર વ્યક્તિનું માન સચવાય અને તમારી ઈચ્છા પ્રદર્શિત થાય’.

તેને બદલે , તમને ખાવામાં શિસ્ત નથી આવડતું. ચમચી આપી છે, જોવા માટે નહી. ઉપયોગ કરવા માટે !’ તમે જ કહો કઈ રીત અપનાવવા જેવી છે. આપણે કાણાને કાણો ન કહી શકીએ. તેનું સ્વમાન ઘવાય. પણ પ્રેમથી પૂછી શકીએ શાને કારણે આંખમાં તકલિફ થઈ.  તે વ્યક્તિ ઉમળકાભેર  થઈ ગયેલા પ્રસંગનું કદાચ ૨૫મી વાર પુનરાવર્તન કરતં હશે. તે પણ હોંશથી.

મારી બાજુમાં ચાલતી યુવતી ઉંચી એડીના ચંપલને કારણે પડી ગઈ. હાથનો ટેકો આપી ઉભી કરી. આભારની લાગણિ તેની આંખોમાં સ્પષ્ટ જણાશે. મોઢેથી ‘થેન્ક યુ’ શબ્દ પણ સરી પડે. ચાર આંખ મળે અને સ્મિતની આપ લે થાય. કોઈ પણ જાતની પહેચાન વગર. આ છે ટેકો ! ખૂબ સામાન્ય વાત હતી. ધંધામાં ખોટ ખાનારને થોડી મદદ કરી, પૈસાનો ટેકો આપી ઉભા કરી જો જો. તમારું ઋણ જીવનભર નહી ભૂલે. જો વ્યક્તિ સમજુ અને શાણી હશે તો સમય આવે બીજા કોઈને પણ જીંદગીમાં ટેકો આપી પગભર થવામાં મદદ કરશે.

કારણ ભલે, નજીવું હોય યા મોટું.  ટેકો ખૂબ ચેપી રોગ છે. એકવાર જો સાંપડ્યો હોય તો તેની અસર ચાલુ રહેવાની. જેને પણ ટેકો પ્રાપ્ત કર્યો હોય તે બીજાને આપવા હમેશા ઉત્સુક હોય !

તા. ક.  ઉપરના બન્ને ચિત્રોમાંથી તમારું મનગમતું કયું ?   જરૂર જણાવશો.





અણમોલ લહાવો **પ્રીતિ સેનગુપ્તા

22 03 2018

મિત્રો આજે  સહર્ષ રજૂ કરું છું યાદગાર મુલાકાત શ્રીમતિ પ્રીતિ સેન ગુપ્તાસંગે. હ્યુસ્ટનમાં તેમનો કાર્યક્રમ યોજવામાં આવ્યો હતો. એક રાત તેમની સાથે પસાર કરવાનું  સદભાગ્ય સાંપડ્યું. પ્રીતિ સેનગુપ્તાનો પરિચય તેમના જ શબ્દોમાં કહીએ તો ,

‘મૂળ ભારતિય, થડ ગુજરાતી, શાખા બંગાળી, પાંદડા અમેરિકન અને ફૂલ ખીલે તે સમય અને સ્થળ પ્રમાણે રંગરંગના.

તેમનું વતન અમદાવાદ, વસવાટ ન્યૂયોર્ક અને વહેવાર આખી દુનિયા સાથે.

મૂળ ભારતિય,  તેનો અર્થ, જન્મ  અને ઉછેર ગુજરાતમાં માસ્ટર્સ કયું ત્યાં સુધી. શાખા બંગાળી, બંગાળીબાબુ સાથે લગ્ન ગ્રંથીથી જોડાયા.  પાંદડા અમેરિકન, લગ્ન પછી ન્યૂયોર્કમાં લાંબા ગાળાનો વસવાટ. અને ફૂલ ખીલે તે સમય અને સ્થળ પ્રમાણે રંગરંગના, મતલબ આખી દુનિયાનો પ્રવાસ કર્યો. ત્યાંના વતનીઓની સાથે હળીમળી પરિચય કેળવ્યો. મુસાફરીની કદી ન સંતોષાય એવી ભૂખને કારણે, સમગ્ર વિશ્વમાં ૧૧૫ વાર પ્રવાસ ખેડ્યો. પ્રવાસના ઢેર સારા  પુસ્તકો લખ્યા. હમેશા શાકાહારી હોવાથી પડતી તકલિફોને હસતે મુખડે વધાવી જાતને ઉન્નતિને પંથે વાળી. તન અમદાવાદી, વસવાટ ન્યીયોર્ક અને વહેવાર આખી દુનિયા સાથે.  વિચાર આધુનિક અને વર્તન વટેમાર્ગુ જેવું. કલ્પના પણ કેટલી રોમાંચક છે. આ તો પ્રીતિ બહેને અનુભવેલી વાતો છે.

વિશ્વ ગુર્જરી એવૉર્ડ અને કુમાર ચંદ્રક. વિશિષ્ટ વ્યક્તિત્વ,અને સાહસિક સ્વભાવ ધરાવતા પ્રીતિ સેનગુપ્તા.

પ્રીતિ સેનગુપ્તા એટલે વિશ્વ પ્રવાસી.

પ્રીતિ સેનગુપ્તા એટલે પ્રવાસ ,નિબંધો, કાવ્યો અને નવલક્થાના સર્જક.

પ્રીતિ સેનગુપ્તા એટલે ભારતના, ગુજરાતના પ્રથમ મહિલા પ્રવાસી જેમણે ૧૧૫ દેશોનો પ્રવાસ ખેડ્યો છે. ઉત્તર ધ્રુવ ઉપર ભારતનો ત્રિરંગો લહેરાવનાર પ્રથમ ભારતિય મહિલા.

પ્રીતિ સેનગુપ્તા એટલે જેમણે સાતેય ખંડોમાં ઘુમી અનુભવોનો ખજાનો એકઠો કર્યો છે.

“કોઈ મારગ વગર દૂર પહોંચ્યું પણ હોય અને થાકે નહી ” એટલે પ્રીતિ સેનગુપ્તા.

એકલતા સીંચીને ખિલ્યા ફૂલો ભલે રંગોના નામ વણપૂછ્યા  રહ્યા.

એ પ્રીતિબહેન સાથે માણેલી સુવર્ણ તકોની ફુલછાબ અંહી રજૂ કરું છું. સ્વભાવે મિલનસાર. આટલા બધા મહાન છતાં ખૂબ સરળ અને સહજ. તેમની સમક્ષ અમારો એક નાનો પ્રયોગ દર્શાવ્યો ત્યારે તેમાન મુખેથી

“WOW” સાંભળી આનંદની અનુભૂતિ થઈ. ગુજરાતી સાહિત્ય સરિતાને કારણે પ્રકાશિત કરેલું પુસ્તક “માતૃભાષાનું સંવર્ધન” પુસ્તક જોઈ તેમણે હર્ષ પ્રદર્શિત કર્યો. અ ધ ધ ધ,’ ૧૨૫૦૦’ પાનાનું પુસ્તક અને તેને માટે રાખવાનું સ્ટેન્ડ જોઈ તેમનું મુખ મલકી ગયું.

કેટલાય એવોર્ડ મેળવી ચૂકેલા પ્રીતિ સેનગુપ્તા સાથે સુંદર સમય પસાર કર્યો. તેમના સ્વાગત માટે કરેલી તૈયારીને દાદ આપી. સવારના બાલ્કનીમાં બેસીને સાથે કરેલો ચા અને નાસ્તો સંભારણું બની ગયા.

પ્રીતિ સેનગુપ્તા વિષે  એટલું કહીને મારી કલમને રજા આપીશ. મને અંતરમાં  અવર્ણનિય આનંદ થયો !

 





મમ્મી સાંભળ

10 03 2018

 

 

‘મમ્મી તું કહે એ બધું મારે સાંભળવાનું અને કરવાનું ‘ ? આજે સનમ ખૂબ ગુસ્સામાં હતી. સાચું પૂછો તો એ ગુસ્સામાં ક્યારે નથી હોતી એ કળવું મુશ્કેલ છે. પંદર વર્ષની થઈ હતી. શરૂઆતના વર્ષમાં ‘ટીન એજ’ ની બહુ અસર ન જણાઈ. પણ જ્યારથી ૧૫ વર્ષની થઈ અને ૧૦મા ધોરણમાં આવી ત્યારથી તેને લાગતું , ‘તેને બધું આવડે છે’. તે જે કાઇ પણ કરે તેમાં મમ્મીને શું વાંધો હોઈ શકે. ભણવામાં હોશિયાર હતી એટલે બધા શિક્ષકોને ગમતી. તેથી તો એનો પારો સાતમે આસમાને રહેતો. દેખાવમાં રૂપસુંદરી ન હતી પણ તેની કપડા પહેરવાની ઢબ અને મુખ પરનું સ્મિત જોઈ સહુ આકર્ષાતા.

જેને કારણે પેલી સુહાની, શાળાની ‘બ્યુટી ક્વીન’ હોવા છતાં તેના જેટલી સહુ વિદ્યાર્થી અને વિદ્યાર્થિનીઓની માનીતિ ન હતી.  સનમની વર્તણુક દિવસે ,દિવસે ઉદ્ધત  થતી જતી હતી.  છોકરીઓ તેનાથી દૂર રહેતી. છોકરાઓ હમેશા મધમાખીની જેમ તેની આસપાસ બણબણતા. જેને કારણે સનમ પોતાની જાતને ખૂબ મહાન માનતી.

અભિમાનમાં તે ભૂલી ગઈ કે છોકરાઓ સ્વાર્થ ખાતર તેની આજુબાજુ મંડરાય છે. આ ઉમરમાં જો સંયમ ન રાખી શકે તો ક્યારે કોનો પગ લપસે તે કહી ન શકાય. સનમની મમ્મીને ખૂબ ડર હતો. સનમ તો એમ જ માનતી કે મમ્મી ‘બુદ્ધુ’ છે. મમ્મી કાંઇ પણ કહે ત્યારે એના ત્રણેક વાક્ય નક્કી હોય.

૧. શાળામાં તું જાય છે કે હું  ?

૨. તું આજકાલના છોકરા, છોકરીને ઓળખી નહી શકે, મૉમ !

૩.મમ્મી, ‘હું   એમની પાસે નથી જતી તેઓ મારી પાસે ખેંચાઈને આવે છે. મને ગમે છે’ .

હવે આવા સવાલના જવાબ મમ્મી કેવી રીતે આપે. સેજલ પોતે ભણેલી, ગણેલી અને નોકરી પર સારો હોદ્દો ધરાવતી સ્ત્રી હતી. દીકરી પાસે કાંઈ ન ચાલતું. તેમા સનમ, સૌરભને  (પપ્પાને) ખૂબ વહાલી હતી. સૌરભને તેના વર્તનમાં કશું ખરાબ ન દેખાતું. કાયમ સેજલને કહેતો, ‘સાંભળ આ ઉમર ખૂબ ખરાબ હોય છે. શામાટે તું એને ટોકે છે. તેની પાસે બલથી નહી કળથી કામ કઢાવ’.

સેજલ જાણતી હતી, સનમ ,સૌરભના પ્રેમનો ગેરલાભ ઉઠાવે છે. જ્યારે પણ પૈસા કે કોઈ પણ વસ્તુ મોંઘી જોઈતી હોય તો પપ્પાને પટાવે. સનમ જાણતી હતી પપ્પા ના નહિ પાડૅ. સૌરભ હમેશા સેજલની ટીકા કરવાને બદલે ટેકો આપતો.  સેજલ જાણતી હતી અમુક બાબતમાં તેનું જીદ્દી પણું સારું નહી. પ્રયત્ન કરવા છતા વારંવાર બેજવાબદાર આચરણ કરતી હતી. પછી પસ્તાવાનો વારો આવે ત્યારે પપ્પાના ખોળામાં માથુ મૂકીને રડે.

સનમ મમ્મી પાસે જવાની હિમત ન કરતી. ખબર હતી , મમ્મી કહેશે “તને કહ્યું હતું’. એ વાક્ય સનમને ખૂબ ઉશ્કેરતું. જેને કારણે મમ્મીની કોઈ વાત માનવાને તૈયાર ન હતી. સેજલે છેલ્લા છ મહિનાથી સનમને કશું પણ કહેવાનું કે ટોકવાનું છોડી દીધું.

સનમને આશ્ચર્ય ખૂબ થયું. સામે ચાલીને પૂછવા જવાનું તેને યોગ્ય ન લાગ્યું. છૂપો પ્યાર તો તે પણ મમ્મીને કરતી હતી. માત્ર મમ્મીની કહેવાની ઢબ તેને ગમતી નહી. સેજલ હમેશા કહેતી, ‘બેટા તું તારી મમ્મીને જન્મ ધર્યો ત્યારથી ઓળખે છે. તને જો મારી રીત ન ગમતી હોય તો મારી પાસે બીજો કોઈ ઉપાય નથી. કિંતુ એક વાક્ય હૈયામાં કોતરી રાખજે, કડવા બોલી મા અને મીઠા બોલા લોક’.

સેજલ ચિંતામાં ને ચિંતામા ડિપ્રેશનના દર્દનો ભોગ બની ગઈ. એક દીકરી હતી. બીજું બાળક કદી થયું નહી. સેજલે, સૌરભને પણ આ વાતની જાણ ન કરી.  દીકરીના ઘણા બધા ગુણો તે જાણતી હતી. કિંતુ જ્યારે સામસામે મળે કે ઘરમાં જમવાના ટેબલ પર બેઠા હોય ત્યારે તેનું ઉપેક્ષા ભર્યું વર્તન અસહ્ય બનતું જતું હતું.

મિત્રો સાથે બહાર જવું હોય તો પપ્પાની પરવાનગી મળે એટલે મમ્મીને જણાવવાની તેને જરૂરત ન જણાતી. આજે રવીવાર હતો, સેજલ સવારથી ઉઠી ન હતી. સૌરભને કહે,’ મને સૂવા દે. તું અને સનમ બહાર જમી આવજો મારા માટે કશું ક લેતા આવજો’.

સૌરભને થયું ,ચાલો આજે દીકરી જોડે જમવાની મજા માણીશ. સેજલ ભલે આરામ કરતી. બન્ને બાપ દીકરી ઉપડ્યા. પ્રેમથી જમ્યા અને પાછા આવતા આઈસક્રીમ પણ ખાધો. મમ્મી માતે તેનું ભાવતું લઈને આવ્યા. ઘરે આવ્યા તો સેજલ તાવમાં ફફડતી હતી.

એકલી, એકલી બબડતી હતી. ‘ હા, સનમ તને મમ્મી નથી ગમતી. મને ખબર છે. જો મને બિમારી લાગી છે. તારા અને પપ્પા માટે રસ્તો સાફ થઈ જશે. તને એમ છે કે મને તું વહાલી નથી. અરે તું તો મારી આંખનો તારો છે. ‘

સનમ તો મમ્મીનો આવો બબડાટ સાંભળીને આભી થઈ ગઈ. તેને ખ્યાલ પણ ન હતો કે મમ્મીને આટલું બધું દુઃખ તેણે પહોંચાડ્યું છે. સૌરભે પ્રેમથી તેના મસ્તક પર બરફના પોતા મૂક્યા. એક પણ અક્ષર બોલ્યો નહી. સનમે મનમાં નક્કી કર્યું.

બીજા દિવસથી તેના વર્તનમાં આસમાન જમીનનો ફરક પડી ગયો. સેજલને ક્યારેય ગંધ ન આવી કે તાવની બેભાન અવસ્થામાં તે શું બકી રહી હતી !





સરગમ

7 03 2018

 

 

 

હું મારી જાતને સાહિત્યકાર ગણતી નથી. માત્ર ‘લેખન કળા’ પ્રત્યેના પ્રેમે વિચાર પ્રસ્તુત કરવાની સોનેરી તક ઝડપી છે. વાણિયાની દીકરી છું. પતિ વિયોગના દુઃખને ઝેલવા મા સરસ્વતિની ઉપાસના કરું છું. ખરું પૂછો તો ઘરના ખૂણે ભરાયેલા સાહિત્યને શરણે આવી, ત્યારે એકલતા વિસરાઈ ગઈ. જેમ લખતા લહીઓ થાય અને પૂછતાં પંડિત થવાય એમ લેખનકળા પ્રાપ્ત થઈ. સાહિત્યની ગંગાના  કિનારે બેસી  છબછબિયા કરવાની મોજ માણું છું.

પદ્ય અથવા ગદ્યમાં શબ્દનો પ્રયોગ અને તેની યથાર્થતા ખૂબ મહત્વનો ભાગ ભજવતા હોય છે. કોઈ પણ કૃતિ ત્યારે જ સાહિત્યમાં પરિવર્તન પામે છે જ્યારે લેખક યા લેખિકા શબ્દને, તેના ભાવાર્થ દ્વારા ઉપસાવી શકે છે. શબ્દ સામાન્ય નથી. તેની માવજત અને તેનો પ્રયોગ આકર્ષણનું કેંદ્ર બને છે. વાર્તા અથવા કવિતાને ઓપ આપે છે. લેખક યા લેખિકાના ભાવને સ્પષ્ટ પણે પિરસી શકે છે. જે વાચકને ગળામાં શીરાની માફક ઉતરી જાય છે.

‘સરગમ’ શબ્દની મધુરતા તો જુઓ.  જાણે તેના અંગ અંગમાંથી સંગીત ન સરતું હોય ! ખરેખર ,’સરગમ’ સંગીત દર્શાવતો શબ્દ છે. સંગીતના સાત સૂર છે. સા, રે, ગ, મ, પ,ધ, ની, સા. કિંતુ ચાર અક્ષરનો બનેલો શબ્દ તેમાં છૂપાયેલા સાતેય  અક્ષરનું પ્રતિબિંબ પાડે છે. તેના ઉચ્ચાર સાથે જાણે મુખમાંથી સંગીત ન સરતું હોય એવો ભાવ થાય છે. તેના પ્રયોજન દ્વારા વાચક સમજી શકે છે ,આ કાવ્યમાં, વાર્તા યા નિબંધમાં સંગીતનું આલેખન હશે. શબ્દની પોતાની કોઈ કલામયતા નથી. તેને સુંદર વાઘા પહેરાવવા પડે છે. યોગ્ય સ્થળે, યોગ્ય સમયે, યોગ્ય વ્યક્તિ સમક્ષ તેનું પ્રયોજન યા કૃતિમાં સ્થાન  તેની યથાર્થતા નક્કી કરે છે.

કદાચ આ શબ્દ ‘સરગમ’ નામની સ્ત્રીનું પણ હોઈ શકે ? જેના કાર્યમાં, યા વર્તનમા સંગીતની છાંટ ઉભરાતી નજરે ચડે. નામ જેનું ‘સરગમ’ હોય તે ઔરંગઝેબ ન હોઈ શકે. કદાચ સંજોગવશાત હોય તો વાચકના દિમાગમાં વિચારોનું તુમુલ યુદ્ધ થયું જાણવું. સરગમ નામને અને પાત્રને વફાદાર રહી કથા યા કાવ્ય તેની આસપાસ ઘુમે તો સર્જન ખરેખર પ્રશંશનિય બની રહે ! વરના કથાની વ્યથા અને કાવ્યની રમણિયતા દિશા શૂન્ય બને.

‘સરગમ’ શબ્દ તેમાં છુપાયેલા ‘આરોહ અને અવરોહ’ને  આડકતરી રીતે પ્રદર્શિત કરવા શક્તિમાન બને છે. ‘સરગમ’ને સમજવા તેનો અભ્યાસ જરૂરી છે. તેની સાધના આવશ્યક છે. સંગીતની સાથે જેને સીધો સંબંધ છે તેની પાવનતા પિછાણવી પડે છે. તે કલા છે. કલાની ઉપાસના એ ઈશ્વરની ઉપાસના સમાન છે. તેને કાજે ધીરજ, લગની અને ઉત્કંઠા સતત હોવા જોઈએ. સરગમના સાત સૂરોની સાધના, તેની રાગ રાગિણીની પહેચાન અને અભ્યાસ અણમોલ છે.

સૂરોની મહારાણી લતા મંગેશકરે સરગમની આરાધના ક્યારથી શરૂ કરી હતી ? જીવતી જાગતી તસ્વીર આપણી આંખો સમક્ષ છે.  પિતા હ્રદયનાથ મંગેશકરના કુટુંબમાં ‘સરગમ’નું ઉપાસક કોણ નથી ?

‘સરગમ’ શબ્દને કોઈ ‘ઘરેણા’ની પણ આવશ્યકતા જણાતી નથી. મતલબ સ્વર કે વ્યંજનની સીધી યા આડકતરી  સહાયતાની જરૂર નથી.  જેવા કે કાનો, માત્રા, હ્ર્સ્વ ઇ, દીર્ઘ ઈ, હ્ર્સ્વ ઉ કે દીર્ઘ ઊ. ન તો તેને જોડાક્ષર છે.  અનુસ્વાર કે વિસર્ગની પણ આવશ્યકતા જણાતી નથી. ચાર અક્ષરનો આ શબ્દ કોઈના પણ ટેકા વગર સક્ષમ છે. સરળ કેટલો છે.  સરગમ, શબ્દનો ઉચ્ચાર કરવામાં જીભને કસરત પણ કરવી પડતી નથી.

કવિવર શ્રી રવિન્દ્રનાથ ટાગોરે સંગીતની ઉપાસના ૬૦ વર્ષ પછી કરી હતી. બાળપણથી તેઓ મારા આદર્શ હતા. જેને કારણે ૬૩ વર્ષની ઉમરે હું ‘યોગ’ શિખવા ભારત એક વર્ષ માટે ગઈ અને પી.જી.ડી.વાય.ટી  (PGDYT)ની ડિગ્રી લઈને આવી. સાહિત્યના શરણે આવી અને જીવનયાત્રા જારી રહી. ‘સરગમ રેકોર્ડિંગ સ્ટુડિઓ ,જે ‘ડમડમ સ્ટુડિઓ’ ના નામે  ૧૯૨૮માં કલકત્તામાં બંધાયો હતો. જે ભારતનો જૂનામાં જૂનો સ્ટુડિઓ છે. જ્યાં શ્રી ટાગોરે પોતાના અવાજમાં કવિતાઓનું રેકોર્ડિંગ કર્યું હતું. આ સ્ટુડિઓમાં કે.સી. ડે, મન્ના ડૅ, ઉસ્તાદ બડે ગુલામ, પંડિત રવીશંકર, ઉસ્તાદ બિસમિલ્લાખાન, સત્યજીત રે જેવી મહાન હસ્તીઓએ રેકોર્ડિંગ કર્યું હતું. જોઈને ‘સરગમ’ શબ્દની કમાલ. અભરાઇ પર ચડેલી ધુળને ખંખેરી ,યાદોની બારાત કાઢી.

‘સરગમ’ શબ્દ પદ્ય તેમજ ગદ્ય બન્નેમાં છૂટથી વપરાય છે.  સરગમ પદ્યમાં, સ, રે, ગ, મના રૂપે પ્રસ્તુત થાય અને સાત સૂર તેમજ જુદા જુદા કાવ્ય સ્વરૂપે અંતરના તાર ઝણઝણાવે. રાગ ભૈરવી, રાગ મલ્હાર, રાગ દીપક વિ. વિ. એજ ‘સરગમ’ શબ્દ નવલકથાને પાત્ર રૂપે દીપી ઉઠે. તેના પાત્ર અનુસાર નામને અનુરૂપ તેનું પાત્રાલેખન હશે ! આ શબ્દની અર્થ ચમત્કૃતિ તેની યથાર્થતાને પૂર્ણ રૂપે વાચક સમક્ષ પેશ કરી શકશે.

મોટા પ્રસિદ્ધ આદ્ય કવિ યા અર્વાચિન કવિ તેમજ લેખકોને  ટાંકી, તેમના વિષે કાંઈ પણ લખવું એ સૂરજને પ્રકાશ સાથે ઓળખાણ કરાવવા બરાબર છે. જે મારા ગજા બહારની વાત છે. ગદ્ય અને પદ્ય બન્નેમાં વપરાતો શબ્દ ‘સરગમ’ સરળ ઉચ્ચારણ અને સુમધુર ભાવવાહીથી ભરપૂર  છે. જેના દ્વારા સર્જક સફળતાની ટોચે બિરાજી પોતાના અંતરને ઠાલવી વાચકોના દિલ જીતવામાં કામયાબ બને છે. તેમને રસમાં તરબોળ કરી ભાવની ગાંગામા સ્નાન કરાવી પાવન કરે છે.

મિત્રો, આજે તમારી સમક્ષ, ‘સરગમ’ જેવા શબ્દનો માધુર્ય સભર પ્રવાસ આદર્યો. આશા છે આ પ્રયાસ આપને ઉચિત લાગ્યો હશે.